مناره ها و برج آرامگاهی کاراباغلار کشور آذربایجان

توضیحاتی در باره این پروژه

مجموعه بناهاي کاراباغلار حتي در چارچوب بين‌المللي جزو بناهاي تاريخي مهم محسوب مي‌گردند. اين مجموعه به دليل اهميت و پيچيدگي خاص خود در ليست جهاني ميراث فرهنگي يونسکو قرار گرفته و دورنماي فرهنگي ايده‌آلي از دشت ارس واقع در بالاي مرز ايران را نمايان‌گرند. اين امر هنگامي بيشتر اعتبار مي‌يابد که بي‌توجهي به منطقه قفقاز را به مدتي بسيار طولاني به خاطر داشته باشيم. اساس عمليات مرمتي بر حفظ و نگهداري اصالت بناها تا حد ممکن قرار گرفت و به منظور اطمينان از کيفيت بالاي کارهاي اجرائي، نظارت کارشناسان بين‌المللي بر مهندسين، تکنسين‌ها و کارگران محلي اجتناب‌ناپذير نمود.

کارفرما

Project implementation Unit, Baku, Azarbaijan

مدیر پروژه و طراحی

فرزاد رستمی فر

طرح مرمت

فرزاد رستمی‌فر، آرش بوستانی

بهره‌بردار

اداره تاریخ و فرهنگ کشور آذربایجان

نظارت عالی

اسکندر مختاری

عکاس

سروش کیایی

سال

۱۳۸۳

محل

نخجوان ، آذربایجان

اطلاعات توصیفی:

مجموعه بناهاي کاراباغلار به دو زير مجموعه تقسيم مي‌شوند. مجموعه مسجد که به صورت مستطيل طولي است. ابعاد آن 30 متر طول و 17 متر عرض و آرامگاهي به ارتفاع 18 متر است که در محور مرکزي پشت مسجد واقع شده است. مسجد و آرامگاه قدمت‌هاي متفاوتي دارند و از نظر برتانيتکي در کتاب “معماري آذربايجان در قرون 12 تا 15” چاپ سال 1966 مسکو احتمالات تاريخي ساخت مسجد قرن 12 و تاريخ ساخت آرامگاه بين سال‌هاي 1315 تا 1335 مي‌باشد. آرامگاه متعلق به همسر مسلمان هولاکوخان بوده و ساخت آن توسط پسر وي احمد تکولدار آغاز گرديده است. احمد بن ايوب نخجواني به عنوان معمار آن شناخته شده که در سال 1322 آرامگاه مشابهي در شهر بردا ساخته است. با وجود تخريب پيشرفته به خصوص در ناحيه مسجد، مناره‌ها و ورودي ارتباطي مياني و ساختمان آرامگاه که تقريباً به طور کامل حفاظت شده‌‌اند با شرايط خوبشان باعث شگفتي مي‌گردند. سطوح نما در مقايسه با ساير بناها در سراسر جهان داراي ارزش خاصي بوده، چرا که بدون مرمت شدن و با شرايط اصلي خود محفوظ مانده‌اند.

مناره‌ها به محوري مربع شکل به طول 45/2 متر بنا گرديده‌اند. در ارتفاع تقريبا 5/6 مترمربع به يک هشت ضلعي و سپس به يک استوانه مي‌رسد. ارتفاع اوليه اين دو مناره ناشناخته باقي مانده است. مناره شمالي از سطح زمين 5/17 متر ارتفاع داشته و مناره جنوبي 2 متر از آن کوتاه‌تر است. در ارتفاع تقريبي 15 متري کتيبه‌اي به صورت نواري و با عرض 53 سانتي‌متر دور استوانه مناره شمالي وجود دارد. قسمت فوقاني اين کتيبه داراي تزئينات ارزشمندتري است. اگر ارتفاع بالاي نوار کتيبه را مساوي با ناحيه پائيني آن فرض کنيم، در آن صورت مناره‌ها مي‌بايستي يک سوم از آن چه امروز هستند بلندتر مي‌بودند. هر دو مناره تنها از طريق پله‌هاي مارپيچ باريکي که تنها مناسب عبور يک نفر مي‌باشند قابل دسترسي بوده و هستند. پايداري مناسب مناره‌ها به نسبت نازکي آنها از طريق تکنيکي پيچيده مسير گشته و سازه مناره‌ها، پله‌ها و پايه‌ها واحد يکپارچه‌اي را تشکيل مي‌گردند. آجرچيني بسيار دقيق افقي در اندازه‌هاي 5/4 × 20 × 20 سانتي‌متر برروي اسکلت مناره‌ها، پله‌ها و پايه‌ها باعث به وجود آمدن پيوند و اتصالي با استحکام شگفت‌آور شده است. مناره شمالي در ارتفاع 12 متري سطح زمين کاملا به دو قسمت تقسيم شده که علت آن به گفته روستائيان زلزله سال 1831 بوده است. قسمت تخريب شده بالايي بدنه حدود 10 سانتي‌متر در جهت شمال‌جنوب و 18 سانتي‌متر در جهت شرق‌غرب دچار انحنا بوده و تنها به واسطه وزن خود روي قسمت پائيني استوار است.

ارزيابي‌ها مقطعي نشان داده‌اند که مناره‌ها مي‌توانستند بلاياي طبيعي با قدرتي برابر با 9 درجه زلزله را تحمل کنند، اما تغيير شکل‌هاي کنوني باعث شده‌اند که اين مناره‌ها با لرزش بسيار خفيف‌تر نيز فرو ريزند.

در بين دو بدنه چهارگوش مناره‌ها با فاصله 42/4 متر از يکديگر ورودي ساختمان قرار گرفته که “U” شکل مي‌باشد. کف محوطه ورودي و سطح لبه دراز سنگفرش به ضخامت 9 سانتي‌متر پوشش مي‌شود که بقاياي آن حدفاصل ديوارهاي محيطي حفاظت شده‌اند. به نظر مي‌رسد اين محوطه با گنبدي پوشيده مي‌شده است. آرامگاه از پايداري يک 12 ضلعي به قطر 51/9 متر بنا گرديده که پايه‌هاي آن سنگي، به رنگ روشن و به ارتفاع 85/1 متر مي‌باشد. در پايه اين بنا سردابي وجود دارد که از طريق ورودي شمال‌غربي قابل دسترسي است.

بر روی سرداب ساختار اصلي آرامگاه قرار گرفته که 14 متر ارتفاع دارد. طرح کلي آن به اين صورت است که دايره‌اي براساس چندضلعي به 12 استوانه تقسيم گرديده که هر يک از اين استوانه‌ها يازده سي و دوم اين دايره است، بنابراين پلان کلي شامل 12 قوس دايره بوده که رأس هر يک از اين قوس‌هاي دايره‌اي يک از گوشه‌هاي پايه چندضلعي را مي‌سازد. نماي اين استوانه‌ها با استفاده از آجرکاري شاخص‌تر گرديده و عليرغم اين که آجرها فقط به صورت افقي و عمودي چيده شده‌اند ترتيب تزئينات همچون توري مورب گذارهاي هر استوانه به استوانه ديگر را مي‌پوشاند. ساختار اصلي بنا به 4 ورودي تقسيم مي‌شود که شکل آن دليل اصلي ساخت اين برج گرداميداشت حاکمان بوده است. فرمان‌روايان مرمتي بناهاي آرامگاه را مي‌سازند تا براي انسان‌هاي تحت‌الامرشان يادآور قدرت آنها باشد. در اين‌گونه برج‌ها تنها قسمت قبرستان داراي کارآئي است و هنوز کارآئي قابل قبولي براي فضاي بالا يافت نشده است.

خلاصه پيشنهادات براي مجموعه بناهاي کاراباغلار

کار اصلي، حفظ و نگهداري ساختار ابنيه و افزايش استحکام آن مي‌باشد. اين عمليات شامل حفاظت قسمت‌ها مهم ساختمان و سطوح نما به همان شکلي که بعد از زلزله سال 1831 و مرمت‌هاي سال 80 بوده است مي‌باشد. توجه خاصي به سطوح نما که بعضاً کامل و بعضاً ناقص داراي نوشته‌هايي در مورد تاريخ ساخت آرامگاه بوده و نيز ورودي‌هاي آرامگاه، محل کاروان‌ها و کتيبه‌ها مذهبي مبذول گرديد. هم‌چنين به بازديدکنندگان غيرمتخصص اين امکان داده شده که بتوانند شرايط اوليه ساختمان را قبل از خساراتي که در طول قرن‌ها به آن وارد شده در نظر آورند. بررسي‌هاي فتوگرامتر يک در مقياس‌هاي 1:50 و 1:25 صورت گرفته و مشاهدات (وضعيت و خسارت) به صورت نمونه نقشه‌برداري شد. خسارات وارده به نماي خارجي غالبا به علت اثرات اقليمي (باد شديد، تغييرات شديد دما، رطوبت) بوده است. خسارات ساختماني موجود (مانند عدم وجود پوشش کافي) احتمال خسارت بيشتر را فزوني مي‌بخشد. سطح لعابدار توسط Arte Murdit در برابر تماس با اسيدسيليسيک استر (زمان خشک شدن تقريباً 2 ساعت) محافظت گرديد.

طرح

دسته بندی
پروژه های مرمت